Peter Khumalo (33) staat in Archie Jonas street in de sloppenwijk Ramaphosa, Johannesburg. De geur van urine hangt in de lucht. Zelf stinkt Khumalo naar alcohol. Rond hem, aan weerzijden van de weg, steken stukken zwartgeblakerde, aluminium golfplaat als verzakte grafstenen schots en scheef uit de grond. Ze zijn het enige wat over is van de krotten die hier een week eerder zijn platgebrand, omdat er buitenlanders woonden.

Ramaphosa is de wijk die het zwaarst werd getroffen door het xenofobisch geweld. Enkele maanden geleden stak de buitenlanderhaat voor het eerst grootschalig de kop op in hoofdstad Pretoria. Drie weken terug laaide zij in volle hevigheid op in Johannesburg, de grootste stad en economisch centrum van het land.

Zondagnacht 11 mei gingen knokploegen van zwarte Zuid-Afrikanen daar, in de township Alexandra, voor het eerst op jacht naar buitenlanders. Aanleiding zou een bijeenkomst zijn geweest, waar gezegd zou zijn dat het huizentekort in de overbevolkte wijk een gevolg was van de corrupte toewijzing van woningen aan illegale immigranten. Na deze nacht maakte het geweld een lange ronde door het land.

Het nasmeulende Ramaphosa is een grote ravage. De sfeer is er nog altijd gespannen. Maar het huis van Khumalo staat twee straten verderop nog overeind. Hij is dan ook geen buitenlander. Geboren en getogen in Kwazulu-Natal, zegt hij trots, terwijl hij zijn bruine tanden met gouden vullingen bloot lacht. De provincie van de Zulu.

De Zulu vormen, naast de Xhosa, de grootste etnische groep van Zuid-Afrika. Het geweld tegen buitenlanders ontbrandde bijna zonder uitzondering in wijken waar veel Zulu wonen.

We moesten wel, zegt Khumalo luid en agressief. Hij schreeuwt bijna, terwijl hij om zijn evenwicht te bewaren steunt op de resten van wat ooit een huis moet zijn geweest. De situatie met de buitenlanders liep uit de hand. Eerst pakten ze onze huizen af, daarna onze banen en toen zelfs de vrouwen. Het spijt hem dat er doden zijn gevallen. Maar dat was het offer dat gemaakt moest worden om de immigranten terug te jagen naar hun vaderland.

Khumalo lijkt op het eerste gezicht misschien een lallende dronkelap, maar hij verwoordt haarfijn de onvrede die al jaren sluimert onder de bevolking. Een falende overheid en de onvervulde beloften uit 1994 hebben van Zuid-Afrikanen een verbitterd volk gemaakt.

Na de eerste algemene democratische verkiezingen, veertien jaar geleden, was het land vervult van hoop. Iedereen zou het beter krijgen, verzekerde de nieuwe regering van president Nelson Mandela. De ongelijkheid van de apartheidsdagen was voorgoed voorbij.

Voor slechts een kleine groep werd dit echter bewaarheid. De werkloosheid groeide juist. En de kloof tussen arm en rijk werd alleen maar groter. Vooral in de arme townships liep de frustratie op. De sloppenwijken veranderden langzaam in tikkende tijdbommen vol agressie en haat.

Het zijn deze tijdbommen die nu tot ontploffing zijn gekomen. Uiteraard werden de klopjachten onmiddellijk veroordeeld door de elite. Maar de geweldsexplosie kan onder de meerderheid van de bevolking wel degelijk rekenen op veel sympathie. Dit bleek ook afgelopen week toen ANC-leider Jacob Zuma opriep tot verdraagzaamheid. Hij werd uitgejouwd door zijn eigen aanhang. Ga weg en neem je buitenlanders mee, werd hem vanuit het publiek naar het hoofd geslingerd.

Immigranten zijn al veel langer doelwit van agressie. Human Rights Watch waarschuwt al sinds 1998 voor sterk groeiende xenofobische gevoelens in Zuid-Afrika. In bijna het hele land werden de afgelopen jaren buitenlanders aangevallen. Soms met dodelijke afloop. Het nieuwe aan het recente geweld is slechts zijn massaliteit.

Wat verwacht je ook als je in tien jaar tijd vier miljoen immigranten toelaat en je geen enkel plan van aanpak hebt, zegt de invloedrijke Zuid-Afrikaanse politiek analist Harald Pakendorf. Vier miljoen mensen zijn gewoon te veel. Dat zou overal voor problemen zorgen.

Vluchtelingen worden aan de grens nauwelijks tegengehouden, stelt ook Frans Cronje. Hij is directeur van het South African Institute for Race Relations (SAIRR). Maar eenmaal binnen wordt er door de politie wel willekeurig jacht op hen gemaakt. Cronje kraakt de volgens hem te tolerante houding van de Zuid-Afrikaanse regering ten opzichte van president Robert Mugabe in buurland Zimbabwe. De tactiek van stille diplomatie heeft het beeld geschapen dat geweld tegen Zimbabwanen acceptabel is.

Maar de basis van alle haat en frustratie ligt in armoede en werkloosheid. De teleurstelling over de periode na de afschaffing van apartheid in 1994 is groot, zowel onder de blanke bovenlaag als onder de arme, zwarte inwoners van de townships. De nieuw ontstane, succesvolle zwarte middenklasse is slechts klein. 

Voor de overgrote meerderheid van de zwarte Zuid-Afrikanen is er maar weinig veranderd. De townshipbewoners hebben niet geprofiteerd van de jaarlijkse 6 procent economische groei. Hun stemrecht en gelijkheid voor de grondwet brengt geen brood op de plank. Velen zijn hun baan kwijtgeraakt. In de townships is meer dan de helft van de inwoners werkloos. Het onderwijs is in arme wijken nog altijd van een bedroevend laag niveau. De kansen om op te klimmen op de maatschappelijke ladder zijn gering. Uit wanhoop zoeken velen daarom dagelijks, net als Khumalo, troost bij de fles. Met alcohol of drugs proberen ze tevergeefs hun verveling en teleurstelling te bestrijden.

Volgens het SAIRR zijn de stijgende voedselprijzen waarschijnlijk de vonk geweest die het vuur van geweld drie weken geleden hebben doen ontvlammen. De combinatie van de hoge olieprijs en toenemende inflatie hebben het leven in Zuid-Afrika de laatste maanden zienderogen duurder gemaakt. Voor wie toch al bijna niet rond kon komen, was dit de druppel. Werkloos moesten veel Zuid-Afrikanen toezien hoe werkgevers liever buitenlanders aannamen tegen lagere kosten. Illegale immigranten zijn immers niet gebonden aan het minimumloon. Dit wekte de jaloezie op, die samen met de wanhoop en teleurstelling de voedingsbodem vormde voor het geweld.

Dat de townshipbewoners voor eigen rechter zijn gaan spelen, is volgens Cronje een gevolg van de argwaan ten opzichte van de overheid. De in alle lagen van de overheid doorgesijpelde corruptie heeft de betrouwbaarheid van de staat doen eroderen, meent hij. Het vertrouwen dat de overheid de problemen zou oplossen, is volledig verdwenen.

Maar arme, zwarte Zuid-Afrikanen hebben zeker niet het monopolie op de onvrede. Ook onder de blanke bovenlaag is het vertrouwen in de overheid miniem. Ik verwacht werkelijk niets van deze regering, zegt Marius van de Walt (32) uit Pretoria. Volgens hem laat het xenofobisch geweld op een alarmerende manier zien hoe instabiel armoede en werkloosheid zijn land heeft gemaakt. Het is beangstigend, geeft hij toe.

Veel van zijn vrienden en kennissen zijn dan ook geëmigreerd. Op lantaarnpalen langs de wegen in Johannesburg prijzen reclameborden van emigratiebureaus Australië aan als nieuw thuisland. Criminaliteit is de belangrijkste reden voor het vertrek van de blanke bovenlaag. Discriminatie bij sollicitaties is, vooral onder jongeren, een goede tweede. 

Het overheidsbeleid van Black Economic Empowerment maakt dat bedrijven een bepaald aantal zwarte werknemers moeten aannemen, zodat hun personeelsbestanden betere afspiegelingen worden van de samenleving. Het is een poging de fouten uit het apartheidsverleden recht te zetten. Maar voor jonge, blanke Zuid-Afrikanen is het vooral een frustrerende maatregel, die er in resulteert dat zij soms niet worden aangenomen voor een functie, ook al zijn zij beter geschikt.

Juist omdat de onvrede zo breed gedragen is denkt Pakendorf dat zij niet meer zo maar te verwijderen is uit de Zuid-Afrikaanse samenleving. De sleutel tot de oplossing ligt volgens hem in de verbetering van het onderwijs. En het creeren van meer banen is essentieel. Alleen op die manier kan de onderlaag weer enig toekomstperspectief worden geboden.

Cronje stelt dat Zuid-Afrika rekening moet houden met een nog jarenlang aanhoudend crisisrisico. De vrees zal blijven bestaan dat de haat tegen buitenlanders om zal slaan in agressie tussen Zuid-Afrika’s etnische groepen onderling, denkt hij. Zelfs de afgelopen weken al werden niet alleen buitenlanders aangevallen, maar ook Zuid-Afrikaanse Venda en Shangaan. 

Het geweld wekt herinneringen aan de hosteloorlogen van begin jaren negentig. Tijdens die gevechten tussen de Zulu van de Inkatha Freedom Party en de Xhosa van het ANC vielen toen in vier jaar tijd vele honderden doden. Met de verkiezingen van 1994 kwam er echter een einde aan de gevechten. Een derglijk eindpunt lijkt deze keer echter niet te bestaan. 

Te lang heeft in Zuid-Afrika de nadruk gelegen op racisme tussen zwart en blank, meent Cronje. Die obsessie heeft het eveneens diepgewortelde racisme tussen zwarten onderling ondergesneeuwd. Politieke correctheid heeft voorkomen dat hier ooit openlijk over is gesproken.

Een klein jongetje van een jaar of vier in een groen T-shirt loopt over Achie Jonas street. Hij volgt een auto met daarin een groepje journalisten. Hij heeft een hamer in zijn hand en zwaait er wild mee boven zijn hoofd. Zijn gezicht is vertrokken van woede. De Zuid-Afrikaan Abram Matshopi ziet het tafereel van een afstandje hoofdschuddend aan. Hij woont vlakbij. De haat zit diep, fluistert hij moedeloos. Het is verschrikkelijk. Deze oorlog gaat nog lang duren.

(Dit artikel verscheen in iets aangepaste vorm eerder, op zaterdag 31 mei, in de krant Het Parool)

RSS feed voor comments op dit bericht.
TrackBack URI