Verslaafd aan macht en emotioneel onderontwikkeld
Niels Posthumus | 26 juni 2008 @ 15:31 (Views: 722)
De Zuid-Afrikaanse Heidi Holland ontmoette Robert Mugabe voor het eerst in 1975, bij haar thuis in Salisbury - nu Harare, de hoofdstad van Zimbabwe. Ze kookte voor hem op verzoek van een vriend, die de toenmalige vrijheidsstrijder het land hielp ontvluchten. Mugabe was net vrijgelaten na elf jaar gevangenschap, maar liep elk moment het risico opnieuw te worden opgepakt. Hij was op weg naar Mozambique, om vanuit daar de guerrillastrijd tegen het racistische apartheidsregime van Ian Smith in zijn vaderland te hervatten.
Mugabe zou uitgroeien tot een wereldwijd gevierde verzetsheld en een voorbeeld voor zwart leiderschap in Afrika.
Ruim dertig jaar later ontmoette Holland haar voormalige held opnieuw. Bij hoge uitzondering kreeg zij een half jaar geleden toestemming de president van Zimbabwe te interviewen voor haar biografie Dinner with Mugabe. De vrijheidstrijder van weleer was nu echter een van de meest bekritiseerde en meest meedogenloze dictators in de wereld. Verslaafd aan macht, volgens zijn biografe, en bijzonder wraakzuchtig.
Toch was hij overduidelijk nog steeds dezelfde persoon, zegt Holland. Erg verlegen en hij praatte zacht. Als hij antwoord gaf op meer persoonlijke vragen, was hij bijna onverstaanbaar. Dertig jaar eerder verbaasde het haar ook al hoe weinig charismatisch Zimbabwe’s verzetsleider was.
Desalniettemin won Mugabe met zijn partij Zanu-PF in 1980 de eerste vrije verkiezingen in zijn land met een absolute meerderheid. Hij werd de eerste zwarte president van Zimbabwe.
De wereld was vol lof. Mugabe’s vergevingsgezindheid ten opzichte van zijn voormalige, blanke onderdrukkers werd uitbundig geprezen. Zijn onderwijspolitiek maakte Zimbabwanen tot het meest geletterde volk van Afrika. En in de jaren tachtig ging het Zimbabwe nog economisch voor de wind.
Belangrijker voor de buitenwereld was echter dat Mugabe de belangrijkste bondgenoot was van de anti-apartheidsbeweging in buurland Zuid-Afrika, waar pas veertien jaar later de eerste vrije verkiezingen zouden worden gehouden. De internationale politiek en media knepen daarom zelfs een oogje dicht toen Mugabe in 1983 een speciale legerbrigade opdracht gaf vele duizenden leden van de Ndebele-stam in het zuiden van Zimbabwe uit te moorden. De Ndebele vormden de belangrijkste oppositie tegen de Shona-regering van Mugabe.
Toch waren zijn bedoelingen aanvankelijk goed, meent Holland. Maar Mugabe was erg naief en ongeschikt voor de politiek. Hij begreep er maar weinig van. Zelf had hij ook geen ambitie in die richting. Hij wilde leraar worden. Krachten binnen Zanu-PF wilden hem echter graag als leider, vanwege zijn altijd elegante voorkomen en zijn intellect. Mugabe bezit zeven universitaire titels.
Maar hij is geen sterke persoonlijkheid, zegt zijn biografe. Hij is erg onzeker en heeft een dunne huid. Emotioneel is hij nog een kind. Hij zat altijd met zijn neus in de boeken en heeft nooit vrienden gehad. Hij heeft dus ook nooit een sociale intuitie ontwikkeld.
Als kind al was Mugabe niet in staat compromissen te sluiten. Hij was daarom altijd alleen. Nooit speelde hij met andere kinderen. Lezen was het enige wat hij deed.
Mugabe’s jeugd was ronduit ongelukkig. Zijn favoriete broer stierf op 15-jarige leeftijd, waarna zijn vader het gezin in de steek liet. Zijn moeder was depressief en zag de slimme Mugabe als een heilig kind, voorbestemd voor grote daden.
Het Ierse, katholieke hoofd van zijn school, Jerome O Hea, nam de kleine Mugabe onder zijn hoede. De man werd een vaderfiguur voor de jongen, en onderwees hem.
Dit verklaart volgens Holland de permanente identiteitscrisis waarin Mugabe zich bevindt. Enerzijds heeft hij tot op de dag van vandaag het Brits democratisch ideaal van O Hea in zijn hoofd. Daarom houdt hij bijvoorbeeld zo sterk vast aan het principe van verkiezingen. Anderzijds zet hij zich juist enorm af tegen zijn voormalige kolonisatoren en ziet hij in zichzelf het heilige kind, de almachtige Afrikaanse koning, die zijn moeder van hem maakte. Iemand dus die verkiezingen niet verliest. Alleen God kan mij doen aftreden, zei hij afgelopen zondag nog.
Het gebrek aan vrienden en aan emotionele ontwikkeling zette zich voort in Mugabe’s latere leven. In de gevangenis bijvoorbeeld vluchtte hij opnieuw in boeken, om zo zijn verdriet en woede over de dood van zijn zoon te onderdrukken.
Zijn emotionele onderontwikkeling maakt volgens Holland dat Mugabe niet om kan gaan met afwijzing, kritiek, vernedering of teleurstelling. Zijn natuurlijke reactie daarop is wraak. De massamoord op de Ndebele begin jaren tachtig was het eerste teken daarvan. De Zuid-Afrikaanse apartheidsregering deed pogingen hem te liquideren, legt Holland uit. Hierop reageerde Mugabe furieus. Hij besloot in zijn ongelimiteerde woede dan maar meteen al zijn vijanden uit te moorden.
En zo werden de aanvallen op blanke boeren, die begonnen aan het einde van de vorige eeuw, ingeleid door de steun van die blanke gemeenschap aan de oppositiebeweging MDC van Morgan Tsvangirai - de man die zijn partij afgelopen weekend terugtrok uit de verkiezingen en maandag zijn toevlucht zocht in de Nederlandse ambassade in Zimbabwe. Die steun aan de MDC raakte Mugabe diep, na al zijn toenaderingspogingen tot diezelfde boeren, zegt Holland.
Momenteel is Mugabe echter woedender dan ooit, denkt zij. Hij weet dat hij de verkiezingen van drie maanden geleden heeft verloren. Het is een soort definitieve afwijzing waarvoor hij nu wraak wil nemen op iedereen die tegen hem heeft gestemd.
Met geld heeft het niets te maken, weet Holland zeker. Mugabe is geen materialistisch man. Hij is slechts verslaafd aan macht. En hij heeft het gevoel dat hij, als een Afrikaanse koning, het recht heeft tot aan zijn dood het land te regeren.
De huidige houding van de internationale politiek is daarom gevaarlijk, vervolgt de schrijfster. Zijn moeder werd bijna honderd, en de 84-jarige Mugabe ziet er zelf ook nog gezond uit. Als hij nog langer aanblijft, kan het geweld volledig escaleren. Mugabe heeft het gevoel dat hij niets meer te verliezen heeft, en aan mensenlevens hecht hij niet. Hij gaat letterlijk over lijken. Het is buitengewoon stom om alle diplomatieke banden met zo´n gevaarlijke man te verbreken.
Het beste wat de internationale politiek zou kunnen doen is, volgens Holland, een symbolische arm om Mugabe heen slaan, als een bezorgde ouder om een opstandig kind. Je moet zorgen dat hij juist wel weer wat te verliezen heeft. Vooral Groot-Brittannië heeft hierin een belangrijke rol, als oud kolonisator en centraal mikpunt van Mugabe’s woede.
De internationale politiek moet haar trots opzij zetten en proberen Mugabe weer met respect tegemoet te treden. Er moet naar hem worden geluisterd. Door hem te isoleren en te veroordelen maak je hem alleen maar kwader. Iedereen wijst hem momenteel immers af. En dat zal veel Zimbabwanen, ook in de toekomst, het leven gaan kosten.
Dit artikel is in aangepaste vorm op 24 juni 2008 gepubliceerd in de krant Het Parool
Merel Meessen, SAPA, Johannesburg Zuid-Afrika
Imke van Hoorn, Mail & Guardian online, Johannesburg Zuid-Afrika
Bram Lammers, The Times, Johannesburg, Zuid-Afrika
Marianne Lamers, Freelance, Johannesburg, Zuid-Afrika
